---

Lax-á 20 ára

13.11.2007

 

Fyrir tuttugu árum stofnuðu ung hjón fyrirtækið Lax-á í samvinnu með fleira fólki. Var félagið stofnað um tilboð, og í kjölfarið, leigutöku á Laxá í Kjós. Hópurinn hreppti ána og rak hana farsællega um nokkurra ára skeið, en þegar því skeiði lauk og hópurinn leystist upp, voru hjónakornin komin á bragðið og héldu ótrauð áfram. Telja þau Valgerður og Árni, að á heimsvísu, sem sagt að viðbættum umsvifum þeirra við veiðileyfasölu erlendis, að fyrirtækið sé hið stærsta sinnar tegundar í heiminum í dag.

 

Allar fréttir af gengi þessa fyrirtækis eru bara bjartar og góðar að sögn Völu og Árna. Þau viðurkenna fúslega að stundum hefur rekstrarumhverfið verið þeim erfitt og það sama hafi gilt um öll fyrirtæki á þessu sviði, en tímar hafi batnað og þó alltaf sé óvissa og erfitt að gera framtíðarplön vegna óstöðugleika í efnahagslífinu hér á landi, þá er ekkert nema bjart framundan hjá Lax-á. Mikill vöxtur, góður gangur og spennandi hlutir framundan.

 

Lax-á samanstóð í upphafi af Völu og Árna annars vegar og þeim Ásgeiri Bolla Kristinssyni kenndum við Sautján og Skúla G.Jóhannessyni í Tékk-Krystal, ásamt mökum þeirra, hins vegar. Félagið var stofnað í tilefni af útboði á Laxá í Kjós haustið 1987. Lax-á sf bauð hæst og fékk ána. Óhætt er að segja að lánið hafi leikið við hópinn, sem aldrei hafði komið að útleigu á laxveiðiám áður. Árin á undan voru erfið þurrkasumur með þverrandi laxagöngum, en 1988 sprakk allt út. Góður vatnsbúskapur hélst vertíðina á enda og laxagöngur voru gríðarlegar. Fyrsta sumarið var sett þar Íslansdmet í stangarveiði á laxi og það var met sem ekki var slegið fyrr en Eystri Rangá og Þverá/Kjarrá fóru yfir töluna sumarið 2005.

 

Aðdragandinn var raunar einkar skemmtilegur og segir Árni nú frá: “Ég hafði bara verið að leika mér í þessu áður en að Kjósinni kom. Var að gæda menn og kaupa veiðileyfapakka hér og þar og fara með grúppur. En mig langaði alltaf í meira og þegar Laxá í Kjós var boðin út þá tók ég saman nokkuð hátt tilboð, allavega nógu hátt til að ég taldi að ég ætti möguleika á því að ná ánni. Útboðsfresturinn rann síðan út og svo hringdi síminn stuttu seinna og það var formaður Veiðifélags Laxár í Kjós. Hann sagði að ég væri með hæsta tilboðið og þeir væru tilbúnir að semja við mig. Ég gat bara farið upp eftir næsta dag og gengið frá pappírunum. Gallinn var bara sá að ég átti ekki krónu. Ekki grænan eyri!

En það gekk ekki að deyja ráðalaus og ég fór í símaskrána og fletti og fletti, setti á blað hjá mér hvaða efnuðu karlar væru líklegir til að hoppa um borð í fyrirtæki með stráknum. Ég valdi þá Bolla og Skúla. Ég þekkti þá ekkert áður, hafði ekkert af þeim að segja, en bara hringdi í þá og það small á milli okkar. Þeir lögðu fram féð í verkefnið og ég sá um reksturinn. Það varð auðvitað allt vitlaust og keppinautar í veiðileyfabransanum fóru mikinn. Töluðu um fáviskuna og spáðu gjaldþroti og heimsendi. Útkoman varð hins vegar sex ár af stanslausri gleði og skemmtun. Þau voru misgóð sumrin, en allt gekk þetta að óskum og alltaf var uppselt.

 

Árið 1993 fékk ég síðan upphringingu frá Bolla og hann boðaði mig á fund með sér og Skúla. Ég mætti og vissi ekki hvað stóð til og varð ekki um sel þegar Bolli sagði, að þetta væru orðin sex ár og nú væri kominn tími til að unginn, sem sagt ég,  flygi úr hreiðrinu og færi að sjá um sig sjálfur. Og þeir óskuðu eftir því að ég keypti þá út úr fyrirtækinu. Ég spurði hvað það væru miklir peningar og þá sögðu þeir félagarnir, að hvor hlutur væri mér falur á eina krónu. Ég þurfti sem sagt að punga þarna út tveimur krónum og ég get staðfest það, að ég staðgreiddi þetta á staðnum. Þeir hafa séð að hugur minn stefndi í eitthvað stærra. Ég var alltaf að leigja einhverjar sprænur á kantinum, setja í þær seiði og svo þornuðu þær upp á veiðitímanum. Þeir hlógu bara að þessu og fannst lítið til koma. Vildu bara alvöru laxveiðiá og kölluðu þetta brölt mitt Polla og sprænufélagið!

 

Það voru því þessir miklu og góðu vinir mínir, Bolli í Sautján og Skúli í Tékk-Krystal, sem komu fyrirtækinu Lax-á á koppinn og Árna Baldurssyni í bissness. Þetta eru velgerðarmenn minnar fjölskyldu.”

 

Fyrirtækið fór að láta meira til sín taka þegar Kjósarárunum var lokið. Vala segir að þau hefðu viljað bjóða í Laxá árið 1993, en útboðsgögnin hafi komið svo seint að þau hefðu talið það geta orðið til vandræða. Þess í stað fóru þau hjón að leita fyrir sér að nýjum svæðum og bíða útboða. Laxveiðiár komu og fóru, sumar fóru og komu aftur, eins og Svartá. Lax-á hefur þó um árabil verið með harðan kjarna nokkurra bestu laxveiðiáa landsins og má nefna Miðfjarðará, Laxá á Ásum, Blöndu, Ytri Rangá, auk þess sem fyrirtækið hefur lengi keypt bróðurpartinn af veiðileyfum í Eystri Rangá og selt viðskiptavinum sínum. Nú síðast hefur fyrirtækið komið að umsjón Víðidalsár. Einnig mætti nefna “smærri” ár, en þekktar og gjöfular, svo sem perlurnar í Djúpinu, Langadalsá og Laugardalsá, Straumana í Hvítá, Eldvatn í Meðallandi og margar, margar fleiri. Tæmandi lista geta allir skoðað á www.lax-a.is

 

Árni nefnir sérstaklega til eina af þeim nýjustu, nefnilega Tungufljót í Biskupstungum. Hún er merkileg í flórunni fyrir þær sakir að hún er frá náttúrunnar hendi engin laxveiðiá. Eitt sinn ætlaði Stangaveiðifélag Reykjavíkur að gera ána að laxveiðiá og laxastigi var smíðaður í fossinum Faxa og miklu magni seiða sleppt í ána. Það tókst ekki og var verkefnið aflagt eftir að ærinn tilkostnaður hafði verið lagður til. Síðan liðu mörg ár og tækni og þekking  við uppeldi og sleppingu gönguseiða fleygði fram og var fínpússað af ýmsum aðilum í Rangánum og víðar. Árni sá þessa á sem tækifæri og hefur fyrirtækið sett milljónatugi í það verkefni að gera ána að gjöfulli laxveiðiá. Nú fjórum árum eftir að verkefninu var hrundið af stað, er áin að taka vel við sér og vertíðin 2007 er sú besta til þessa. Þegar þetta er ritað þegar aðeins tíu dagar lifa af september, voru komnir á fimmta hundrað laxar á land úr ánni og upp stigann í Faxa höfðu farið á fimmta hundrað fiskar. Og enn var hann að ganga. “Þetta er stórt framtíðarverkefni og þegar við erum komin með ána í þúsund laxa, sem við vonum að verði næsta sumar, þá fer bygging veiðihúss í farvatnið,” segir Árni.

 

Og Árni segir skemmtilega sögu sem tengist ástarsambandi hans við Tungufljót: “Þetta var þann 31.júlí fyrir þremur árum og ég var staddur austur við Tungufljót. Við höfðum sett fyrstu tilraunasleppinguna í ána árið áður og ég var að gá hvort að einhver lax væri kominn. Varð ekkert var í fyrstu og velti því fyrir mér hvenær þeir myndu eiginlega mæta á svæðið. Vala var stödd í Kaupmannahöfn þegar þetta gerðist, en rétt áður en ég pakkaði saman og fór, tók ég nokkur köst í viðbót og viti menn, ég setti í lax. Þessi 4 punda tittur var kannski mikilvægasti lax sem ég hef veitt á ferlinum og ég var svo upprifinn, að ég hringdi í Völu á staðnum og sagði: “Vala, ég varð að hringja í þig. Ég var að eignast barn.” Og það var löng dauðaþögn í símanum. Síðan svaraði hún með mikilli stillingu: “Allt í lagi Árni, viltu segja mér meira um þetta núna, eða viltu bíða þangað til að ég kem heim?” Auðvitað sagði ég henni þetta strax, þögnin var rosaleg!”

 

Vala nefnir, að á fyrstu árunum hafi starfsemi Lax-ár verið hér og þar og alls staðar. “Árni mátti helst ekki bregða sér í bæjarferð, þá þurfti hann að kaupa eitthvað inn. Og það var ekkert smáræði, því í eitt skiptið keypti hann Litlu fluguna af KK og í annarri keypti hann verslunina Veiðilist sem við breyttum síðan í Útivist og veiði. Síðan sameinuðum við starfsemi þeirra og þetta var ein af aðal veiðivörubúðunum í nokkur ár. Þá rákum við bílaleigu, ACR-bílaleigu, og vorum með 10-12 bíla þegar mest var. Þegar við hættum í Kjósinni og fórum að sanka að okkur veiðisvæðum, fundum við þó fljótt að allra best yrði að við einbeittum okkur að því sem við gerum best og það er að selja veiðileyfi. Við losuðum okkur því við hliðarfyrirtækin og einbeittum okkur að Lax-á,” segir Vala.

 

Vala dregur enga dulu yfir þá staðreynd að rekstur á þessu sviði getur verið erfiður, enda er hann gríðarlega háður efnahagsaðstæðum, svo sem gengi krónu gagnavart öðrum gjaldmiðlum. “Þetta hefur valdið gífurlegum erfiðleikum á köflum, enda er framleiðni á þessu sviði lítil því varan er svo dýr. Höggið var verst í kringum 2005 þegar krónan féll illilega. T.d. fór dollarinn á þeim tíma úr 120 krónum í 60 krónur. Við þurftum að mæta því, eins því að Bandaríkjamennirnir sem voru afar mikilvægir viðskiptavinir voru að tína tölunni. Þeir ýmist fóru annað eða hættu alfarið. Voru orðnir gamlir og endurnýjun í þeirra röðum ekki mikil. Við fikruðum okkur því yfir í að selja í evrum og leita eftir nýjum viðskiptavinum í Evrópu. Það gekk strax vel, erlendu viðskiptavinir okkar koma nú helst frá Bretlandi, Þýskalandi og Spáni og í vaxandi mæli frá Norðurlöndunum.  Erfiðleikarnir jöfnuðu sig því smátt og smátt. Það hjálpaði líka til, og hjálpar enn, að við þurfum nú orðið ekki að leggja mikla peninga í markaðsstarf. Í gegnum tíðina tel ég að þær skipti hundruðum milljónirnar sem við höfum sett í markaðsstarf, en í dag er okkur mestur akkur í að halda gangandi líflegri og góðri heimasíðu. Við erum komin með tuttugu ára sögu og erum þekkt alls staðar.”

 

Árni bætir við: “Mjólkurkúin er samt sem áður innlendi markaðurinn. Hann stendur fyrir áttatíu prósentum af starfseminni og veltunni sem nálgast nú hratt milljarðinn. Hins vegar er það staðreynd að hlutföllin hafa verið að breytast mjög hratt og erlendi hluti starfseminnar hefur verið að vinda upp á sig. Það er ekkert sérstaklega á döfinni að auka umfangið hér heima. Við bara sitjum og bíðum og sjáum til með það, en það eru ekkert það margar laxveiðiár á Íslandi og þetta er allt í mjög föstum skorðum. Erlendis eru hins vegar tækifærin.

 

Það er þannig að ég hef alltaf haft ástríðu til að veiða erlendis og reyna þar sem flest. Sérstaklega þegar ekki er veiðitími heima. Ég byrjaði á því í kringum 1996 og í gegnum árin aflaði ég mér gríðarlegrar reynslu á því sviði auk þess sem ég kynntist mörgu mætu fólki sem hægt var að vinna með. Það er nú einu sinni þannig að þegar maður lifir og hrærist í þessum heimi, svo mjög að mann dreymir veiðiskap á nóttunni, þá vill maður feta sig áfram og sjá hverju hægt er að áorka. Ég fór fyrst til Argentínu 1996 og uppúr því fórum við að selja þar í nokkur holl. Það gekk vel og vatt uppá sig. Við bættum við góðum svæðum í Skotlandi og vorum síðan með sitt lítið af hverju í Mið Ameríku, Kúbu og víðar. Allt var þetta gott og blessað og prýðis viðbót við framboðið og starfsemina. En stóra stökkið erlendis kom þegar við fórum að hasla okkur völl í Rússlandi fyrir um 4 árum síðan. Byrjuðum þar á því að taka á leigu árnar Kola og Kitza og það gekk svona rosalega vel og síðan höfum við verið að bæta stöðugt við, m.a. í Ponoi, Umbu, Atza og víðar. Það er svo komið, að við förum með 400 stangaveiðimenn, innlennda og erlenda, bara til Rússlands. Til samanburðar þá erum við með eitthvað um 100 veiðimenn á okkar vegum í Argentínu. Og þessar tölur eru alltaf að hækka.

 

Tækifærin erlendis eru tvímælalaust vaxtarbroddurinn sem við einblínum á þessa stundina. Heimamarkaðurinn er orðinn hrikalega þungur og mettaður, verðin svo svakaleg að nýtingin verður að vera hundrað prósent, annars er maður farinn að tapa peningum.”

 

Og Vala segir: “Já, við erum ekkert sérstaklega að líta eftir fleiri ám á Íslandi. Það sem skiptir kannski meira máli hér heima fyrir er að gera betur í aðbúnaði. Ef maður skoðar veiðihúsin, t.d. í Argentínu, þá hafa þau margt fram yfir mörg þeirra sem hér eru. Þó að mikil uppbygging hafi verið hér á landi á þessu sviði síðustu árin, og mörg ný og glæsileg veiðihús verið reist,  þá eru sum húsana komin til ára sinna. Ég er alls ekki að tala um að rífa eldri húsin og reisa ný, en það er margt hægt að gera til að bæta þau og krafan í dag er að allur pakkinn sé frábær. Veiðihúsin stærri, flottari, meiri lúxus. Og það er ekki óeðlilegt eins og nú er greitt fyrir. Þá munum við einnig auka gæði og skilvirkni vefsölunnar og stórefla á því sviði samstarfið við agn.is, bæði fyrir innlenndan markað og erlendan. Þegar þær betrumbætur verða komnar til að vera, mun vart finnast öflugra sölukerfi veiðileyfa um heim allan.”

 

En hvað með sumur eins og það nýliðna, þegar ár renna varla á dýrasta veiðitímanum....er ekki hætta á ferðum að veiðimenn snúi sér að öðru?

 

Vala svarar og segir: “Vertíðin 2007 er ein sú furðulegasta sem við höfum upplifað. Þessi endalausa, nánast fáránlega, veðurblíða setti auðvitað strik í reikninginn að því leyti að veiði gekk lengi vel ekki sem skyldi. En ég verð að segja það, að viðskiptavinirnir tóku þessu með alveg einstöku jafnaðargeði og ég man ekki eftir einni einustu kvörtun. Það finnst mér vera til marks um breytt viðhorf, þ.e.a.s. að þetta snúist ekki allt um fjölda fiska, heldur líka góðan félagsskap og aðbúnað í fallegu umhverfi. Og ekki spillir að fólki líður yfirleitt mjög vel í veðurblíðu, líka á stangaveiðislóð.”  Og Árni bætir við: “Þetta er rétt sem Vala segir um breytt viðhorf. Þetta byrjaði fyrir nokkrum árum þegar laxastofnarnir döluðu nokkuð. Þá var farið að leggja áherslu á að gera minni kröfur og gleðjast þó að aflinn væri eitthvað minni. Þetta hefur síðan aukist og nú orðið skiptir vaxandi máli að fólki bara líði vel í fríinu þó að auðvitað vilji menn setja í fiska.”

 

Vala og Árni eru vakin og sofin í heimi veiðiskapar og mest snýst tilveran eðlilega um stangaveiðina. Eru þau ekki sjálf síðveiðandi?

 

Vala svarar: “Ég get allavega staðfest það, að maðurinn minn getur ekki lifað nema að veiða. Hvað mig varðar þá hef ég mjög gaman af því að veiða og við Árni veiddum mikið saman  á árum áður og gerum enn þegar færi gefast. Ég hef hins vegar dregið mjög úr minni veiðiþörf og haldið mig við að sjá um mín mál í fyrirtækinu. Þau taka tíma og þurfa yfirlegu. Samt skrapp fjölskyldan saman í Tungufljótið í sumar og við fengum nokkra laxa.”

 

Árni segir: “Mitt líf snýst um veiði. Það er ævistarfið og óhjákvæmilega er maður að veiða mikið sjálfur auk þess að hjálpa öðrum, leiðsegja og selja veiðileyfi. En þó að ég sé svo heppinn að fá að starfa við mitt helgasta áhugamál, þá er það þannig að starfið á mann. Sem þýðir að viðskiptavinirnir eiga mann. Enda væri fyrirtækið ekkert ef þeirra nyti ekki við. Ég get nefnt mjög sérstakt dæmi um þennan þátt starfsins. Stærsti viðskiptavinur Lax-ár kaupir veiðileyfi á hverju ári fyrir 400þúsund evrur. Hjá þeim manni er aðeins eitt svar til og það er já. Nei er ekki til í orðaforðanum. Hann var að veiða hjá mér í Rússlandi og kom þá að máli við mig að koma í hans boði til Afríku 1.júlí árið eftir, sem var í fyrra. Þar átti ég að dvelja í tuttugu daga við villidýraveiðar. Þetta var óhugsandi að mínu mati, besti tíminn í Rússnesku ánum og ég þurfti að vera þar og taka á móti hópunum okkar. Ég sagði honum að það væri útilokað að ég gæti þetta, en þakkaði honum samt fyrir. Svo kom hann í Rússlandstúrinn sinn í lok júní í fyrra og þegar honum var lokið sagði hann: Jæja Árni, nú pakkar þú saman og kemur með mér til Afríku. Ég sat fastur við minn keip og sagði að það væri útilokað að fara, ég væri störfum hlaðinn. Hann bara þagði þá fyrst, horfði fast á mig og sagði með þunga: “Þú kemur með mér, annars er ég hættur að skipta við þig”.  Ég hef aldrei verið jafn fljótur að pakka ofan í töskur og hypja mig út á flugvöll á ævinni. Þessir menn eiga mann og þeir vita það.”

 

Vala bætir við: “Ég fékk sömu meðferð, hann hringdi upp á Vatnsenda og skipaði mér að pakka saman og koma mér til Afríku. Ég reyndi að malda í móinn eins og Árni, vældi um að þetta væri háannatíminn og ekki glæta að ég gæti bara hoppað upp í flugvél og farið. En það voru sömu afarkostirnir og til Afríku fór ég. Í ljós kom að árnar hættu ekki að renna og Lax-á hélt áfram að malla áfram þótt ég skryppi frá. Lærdómurinn var kannski sá að maður ætti að gera meira af því að líta uppúr vinnunni.”

 

Sem sagt, Lax-á er nú tvítugt og spurning hvort fyrirtækið teljist ekki vera búið að slíta barnsskónum. Þau Vala og Árni velta fyrir sér hvað sniðugt sé að gera til hátíðarbrigða, fyrir utan að halda starfsfókinu veglega veislu. Árni segir að gefinn verði út DVD diskur þar sem rekin sé saga fyrirtækisins og honum verði dreift til allra viðskiptavina fyrirtækisins fyrr og síðar. Annað er á teikniborðinu og í hugmyndavinnu. En þau eru sammála um að þegar litið er um öxl þá séu þau óendanlega þakklát öllum þeim stóra hópi fólks sem þau hafa kynnst á þessum tíma og hefur reynst þeim vel. “Frábært samstarf við landeigendur, viðskiptavini, allt það dugmikla starfsfólk sem tekið hefur þátt í þessu ævintýri með okkur, allt frá starfsfólki í veiðihúsum til leiðsögumanna og starfsfólks á skrifstofunni. Öllu þessu fólki þökkum við samfylgdina í tuttugu ár og megi þau verða mörg til viðbótar,” segja Lax-ár hjónin Vala og Árni.

- - -

texti: Guðmundur Guðjónsson